انواع مشاهده
مشاهده را به طور کلی به 5 دیدگاه به شرح زیر طبقه بندی شده است:
1- مشاهده مخفی[1] در مقابل مشاهده آشکار: مشاهده تا چه حدی برای مشاهده شوندگان معلوم و آشکار است؟
2- مشاهده غیر مشارکتی[2] در مقابل مشاهده مشارکتی: مشاهده گر تا چه حدی نقش یک عضو فعال را در محیط مورد مشاهده به عهده گرفته است؟
3- مشاهده نظامند[3] در مقابل مشاهده غیر نظامند: مشاهده تا چه حد از پیش طراحی شده است یا تا چه حد انعطاف پذیر بوده و از فرایندها تأثیر میپذیرد؟
4- مشاهده محیطهای طبیعی در مقابل محیطهای ساختگی: آیا مشاهده در محیط طبیعی انجام میگیرد یا تعاملات مورد مشاهده به منظور قابلیت مشاهده بهتر به مکان خاصی مانند آزمایشگاه منقل شده است؟
5-مشاهده خود در مقابل مشاهده دیگران: بیشتر موارد تحت مشاهده معمولاً دیگران هستند، اما پژوهشگر تا چه حد مشاهده بازتابهای خود را نیز به منظور ارتباط دادن هر چه بیشتر تغییر مشاهدات به زمینه و بستر آنها مورد توجه قرار داده است؟ (فردریش [4]،1973 به نقل از فلیک[5]،2015).
- در یک طبقه بندی دیگر انواع مشاهده به صورتی که در زیر به آن اشاره شده است طبقه بندی شده است:
1- مشاهده ساختار یافته: در رویکردهای کمی بیشتر از مشاهده ساختار یافته استفاده میشود. بنابراین برنامه مشاهده از پیش تنظیم میشود. مشاهده ساختاری مبتنی بر مقولات از پیش تعیین شده است که رفتارها را به قسمتهای کوچک تقسیم میکند. در این روش با تمرکز روی واحدهای کوچکتر رفتاری تصور بزرگ را از دست میدهیم اما ثبت و تحلیل دادهها در این روش آسانتر و استاندارد شده تر است.
2- مشاهده بدون ساختار: رویکردهای کیفی به مشاهده، بیشتر بدون ساختار هستند. در این مورد پژوهشگر از مقولات و طبقه بندیهای از پیش تعیین شده استفاده نمیکند و مشاهدات را در یک روش بازتر و طبیعیتر انجام میدهد. در این تکنیک برای ثبت دادهها، رفتار به عنوان جریانی از اعمال و وقایعی که به طور طبیعی آشکار میشود در نظر گرفته میشود.
وقتی راهبرد مشاهده بدون ساختار است، فرآیند مشاهده نوعاً از طریق مجموعهای از فعالیتهای متفاوت تکوین مییابد که با انتخاب یک جایگاه برای دستیابی به دادهها آغاز شده و سپس با مشاهده و ثبت ادامه مییابد. همان طور که مطالعه ادامه مییابد ماهیت آن تغییر میکند و معمولاً مشخص شدن تمرکزات در طی پژوهش منجر به تدوین سؤالهای پژوهشی واضحتر میشود. دادههای به دست آمده از مشاهده تا زمانی جمع آوری میشود که اشباع نظری صورت گیرد. برای تعیین میزان درجه ساختاری مشاهده در هر تحقیق باید به چهار سؤال پاسخ داده شود:
1- پژوهشگر واقعاً علاقمند به مشاهده چه چیزی است؟
2- مشاهدات چگونه ثبت میشوند؟
3- برای اطمینان از درستی مشاهدات پژوهشگر از چه رویکردهای استفاده خواهد کرد؟
4- رابطه بین مشاهده و گروه مشاهده چگونه باید باشد؟
مشاهده بدون ساختار میتواند به صورت طبیعی (غیر مشارکتی) و یا مشاهده مشارکتی باشد که در ادامه به توضیح آنها میپردازیم.
- مشاهده طبیعی[6]: در این روش دادهها توسط پژوهشگری که با افراد مورد مشاهده تعامل ندارد ثبت میشود. پژوهشگر بدون انجام گفتگو و فعالیتهای مشترک با افراد مورد مشاهده نگاه میکند و گوش میدهد. مشاهده گر رفتار افراد مورد مشاهده را دستکاری و تحریک نمیکند و مشاهده از پیش و بر اساس اهداف پژوهش برنامه ریزی نمیشود (چاوا[7]،2012).
- مشاهده مشارکتی: یکی از رایجترین روشها برای جمع آوری دادههای کیفی مشاهده مشارکتی است. سطح مشارکت پژوهشگر از یک گفتگوی کوتاه تا ماهها کار با شرکت کنندگان در نوسان است. و به پژوهشگر امکان تعاملات با معنی با شرکت کنندگان را میدهد (شیرانی،1389). برای مثال "راسل"[8] از مشاهده مشارکتی و دیگر روشها برای یادگیری معانی فرهنگی آوازهای خلق شده توسط افراد که در مناطق خیلی سرد آمریکای شمالی زندگی میکردند استفاده کرد. مشارکت راسل در زندگی اجتماعی این افراد شامل شام خوردن با آنان و تعامل با آنان در موقعیتهای مختلف بود.
1 - See hidden
2- Non-Participatory View
3- Systemic View
1- Fredrish
2- Flick
1- Normal look
2- Chava
Russell-1
برگرفته از کتاب پژوهش کیفی: دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله
