انواع مصاحبه

پیوستار مصاحبه‌های پژوهش شامل انواع متفاوتی است که از:

مصاحبه ساختار یافته[1]، نیمه ساختار یافته[2]، بدون ساختار[3] را در بر می‌گیرد.

هر یک از این مصاحبه‌ها برای انواع و حوزه‌های متفاوتی از پژوهش مناسب هستند. برای مثال: چنان که پژوهشگر با استفاده از رویکرد کمی و از طریق مصاحبه به دنبال گردآوری اطلاعات از تعداد کثیر استفاده کنندگان بخش مرجع کتابخانه باشد، مصاحبه طراحی شده انتخاب مناسبی خواهد بود که در طی آن پرسش‌های مشخصی که پاسخ‌های معنی دارند برای کلیه مصاحبه شوندگان به طور یکسان مطرح می‌شود. از سوی دیگر اگر پژوهشگر برای مثال: با استفاده از رویکرد کیفی به دنبال گردآوری اطلاعات در مورد واکنش اعضاء هیئت علمی یک یا چند گروه آموزشی در رابطه با فناوری‌های جدید کتابخانه باشد می‌تواند از مصاحبه عمیق استفاده کند و در طی آن با مطرح کردن موضوع مصاحبه و بدون این که مسیر مکالمه را با برنامه ریزی قبلی به جهت خاصی هدایت کند داده‌های حاصل از جریان آزاد را گردآوری نماید (حریری،1385).

 

---

1- Interview Designed

2- Half designed

3- Unstructured

پیوستار مصاحبه‌های پژوهش شامل انواع متفاوتی است که از مصاحبه ساختار یافته[1]، نیمه ساختار یافته[2]، بدون ساختار[3] را در بر می‌گیرد. هر یک از این مصاحبه‌ها برای انواع و حوزه‌های متفاوتی از پژوهش مناسب هستند. برای مثال: چنان که پژوهشگر با استفاده از رویکرد کمی و از طریق مصاحبه به دنبال گردآوری اطلاعات از تعداد کثیر استفاده کنندگان بخش مرجع کتابخانه باشد، مصاحبه طراحی شده انتخاب مناسبی خواهد بود که در طی آن پرسش‌های مشخصی که پاسخ‌های معنی دارند برای کلیه مصاحبه شوندگان به طور یکسان مطرح می‌شود. از سوی دیگر اگر پژوهشگر برای مثال: با استفاده از رویکرد کیفی به دنبال گردآوری اطلاعات در مورد واکنش اعضاء هیئت علمی یک یا چند گروه آموزشی در رابطه با فناوری‌های جدید کتابخانه باشد می‌تواند از مصاحبه عمیق استفاده کند و در طی آن با مطرح کردن موضوع مصاحبه و بدون این که مسیر مکالمه را با برنامه ریزی قبلی به جهت خاصی هدایت کند داده‌های حاصل از جریان آزاد را گردآوری نماید (حریری،1385).

مصاحبه طراحی شده

 معمولاً سوالاتی برای شرکت کنندگان مطرح می‌شود که دارای یک سلسه پاسخ‌های محدود و مشخص هستند. پاسخ‌های شرکت کنندگان بر اساس طرح از پیش تعیین شده‌ای رمز گذاری می‌شود و معمولاً در مورد آن‌ها تحلیل‌های آماری انجام می‌گیرد. هرچند که خصیصه اصلی پرسش‌های کیفی، تمرکز و ماهیت پدیده‌ها است. مواردی نیز پیش می‌آید که پژوهشگر به گردآوری برخی اطلاعات زمینه‌ای دیگر نیازمند است. اما به طور کلی مصاحبه طراحی شده شیوه رایجی برای گردآوری داده‌ها در پژوهش کیفی نیست. مثال: پژوهشگر به عنوان یک مصاحبه گر سعی می‌کند هنگامی که با افراد متفاوت مصاحبه می‌کند رفتارها و ویژگی‌های مانند (طرز لباس پوشیدن و یا صحبت کردن) مشابه داشته باشد. رفتار و ویژگی‌های مصاحبه گر نیز نسخه برداری می‌شوند. به طور معمول لازم است پژوهشگران با هدف هدایت و آشنایی با روش‌های جمع آوری داده‌ها آموزش‌هایی را دریافت کنند (فوتبانا و فری[1]،2009).

• برخی از ویژگی‌های مصاحبه طراحی شده

1- در این روش مقولاتی که از پیش کد گذاری شده‌اند برای طبقه بندی پاسخ‌ها به کار می رود.

2-مجمو عه ای از سؤال‌های از پیش طرح شده است.

3- در این روش انعطاف پذیزی و تغییر پذیری به حداقل می‌رسد.

4- در این نوع مصاحبه پژوهشگر می‌کوشد که نقشی خنثی ایفا کند.

5- در این نوع مصاحبه سؤال‌ها از قبل تهیه شده‌اند و در یک نظم منطقی مطرح می‌شوند و هر مصاحبه گری همان نظم را در سؤال‌ها رعایت می‌کند.

6- گاهی اوقات که پژوهشگر احساس می‌کند که به کاوش و جستجوی بیش‌تری نیاز دارد، می‌تواند سؤال‌های تکمیلی را مطرح کند.

مصاحبه نیمه ساختار یافته

در مصاحبه نیمه ساختار یافته پژوهشگر فهرستی از پرسش‌های یا صرفاً موضوع‌های اصلی پژوهش مورد نظر را تهیه می‌کند که این فهرست برگه راهنمای مصاحبه خوانده می‌شود. برگه راهنمای مصاحبه صرفاً مشخص کننده موضوع‌های است که مصاحبه آن‌ها را پوشش خواهد داد و مصاحبه گر الزامی به رعایت ترتیب در مطرح کردن پرسش‌ها بر طبق برگه راهنمای مصاحبه ندارد. مصاحبه شوندگان نیز در پاسخگویی به این موضوع‌ها و پرسش‌های باز از آزادی و اختیار کافی برخوردار است. امتیاز اصلی مصاحبه این است که فرایند کسب اطلاعات از مصاحبه شوندگان را تحت کنترل دارد در دنبال کردن مسیرهای تازه‌ای که با توجه به پاسخ‌های مصاحبه شوندگان پیش می‌آید از آزادی لازم برخوردار است (بلیکی[2]،2014).

• انواع مصاحبه‌های نیمه ساختار یافته

 1-مصاحبه متمرکز: در این روش پس از ارائه یک فیلم یا برنامه رادیویی اثر آن روی مصاحبه شوندگان مطالعه می‌شود و داده‌ها با داده‌های حاصل از تحلیل محتوای رسانه عرضه شده مقایسه می‌شوند.

2-نیمه استاندارد: برای بازسازی نظریه ذهنی که مصاحبه شونده در مورد موضوع تحت مطالعه انجام می‌دهد.

3- مسأله مدار: گردآوری داده‌ها زندگی نامه‌ای در رابطه با یک مساله ویژه امکان پذیر می‌شود.

 4-خبره: مصاحبه شونده به سبب خبرگی در یک حوزه فعالیتی خاص مورد توجه قرار می‌گیرد.

 5-قوم نگاشتی: در عین حال که مکالمه‌ها دوستانه هستند در محیط میدانی انجام می‌شوند (ترینگ[3]،2013).

ویژگی‌های این مصاحبه: سؤالات از پیش طراحی نشده است، مقوله از پیش تعیین شده برای طبقه بندی پاسخ‌ها وجود ندارد، برای جستجوی تفاسیر، معانی، وقایع و موقعیت‌ها از دیدگاه مردم بکار می رود و یادداشت برداری در حین مصاحبه ممکن است.

• برخی از ویژگی‌های مصاحبه نیمه ساختار یافته

1- در این نوع مصاحبه پژوهشگر یک راهنما کلی یا فهرست بررسی تهیه می‌کند.

2- روش کاوش در این نوع مصاحبه خیلی مفید است یعنی در حالی که ساختار کلی مصاحبه برای همه شرکت کنندگان یکسان است اما مصاحبه کننده می‌تواند در مواقع لزوم سؤال‌های دیگری بپرسد.

3- پژوهشگران این روش را بیشتر می‌پسندند چون با داشتن مجموعه روشنی از رهنمودها احساس راحتی بیشتری می‌کنند.

مصاحبه بدون ساختار

مصاحبه بدون ساختار یکی از متداول‌ترین شیوه‌های گردآوری داده‌ها در پژوهش کیفی انجام مصاحبه عمیق می‌باشد. از آن جا که پژوهشگر کیفی به دنبال ادراک معنایی است که افراد از دیدگاه خود به زندگی و وقایع جاری آن می‌دهند، استفاده از مصاحبه به عنوان روش متداولی برای گردآوری داده‌ها کاملاً طبیعی به نظر می‌رسد. در مصاحبه عمیق، مصاحبه گر با مطرح کردن موضوع مکالمه شرکت کنندگان را به صحبت در رابطه با موضوع مطرح شده ترغیب می‌کند. و بر اساس آنچه مصاحبه شوندگان در جریان مصاحبه مطرح می‌کند سؤالات بعدی خود را شکل می‌دهد. این نوع مصاحبه جنبه تعاملی دارد و مستلزم آن است که مصاحبه گر از مهارت‌های مصاحبه به شیوه مکالمه‌ای بر خوردار باشد (سرمد،1380). مصاحبه بدون ساختار (عمیق) زمانی بکار می رود که ما بخواهیم صداها، داستان‌های افراد شرکت کننده را درک کنیم. همچنین این روش برای بررسی موضوعات حساس مانند روابط جنسی، سقط جنین، خشونت خانگی مفید است. به اعتقاد برتین[4]، (2008) نیز به کار بردن واژه آزاد در مورد مصاحبه‌های کیفی اندکی گمراه کننده است و هیچ مصاحبه‌ای نمی‌تواند به کلی فاقد ساختار باشد که در این صورت هیچ تضمینی وجود نخواهد داشت که داده‌ها گردآوری شده برای پاسخگویی به مساله پژوهش مناسب باشند.

 مزایای مصاحبه بدون ساختار

مصاحبه بدون ساختار (عمیق) از امتیازات چندی برخوردار است که از جمله می‌توان به مزایایی کلی مصاحبه‌های رو در رو اشاره کرد. به طور کلی سرعت و کیفیت نسبی مصاحبه‌های رو در رو می‌تواند فرایند گردآوری داده‌ها از لحاظ حوزه‌های مورد اکتشاف و همچنین از نظر هدایت مسیر مذاکره از انعطاف پذیری قابل ملاحظه‌ای بر خوردار سازد. و به هر دو طرف امکان می‌دهد معانی پرسش‌ها و پاسخ‌ها را به خوبی دریابند. در مصاحبه نوعی شراکت ضمنی وجود دارد که سایر شیوه‌های گردآوری اطلاعات غالباً فاقد آن هستند. هرگونه سوء تفاهم از سوی مصاحبه گر یا مصاحبه شونده می‌تواند به سرعت مشخص و برطرف شود. در مصاحبه بدون ساختار شرکت کنندگان می‌توانند نظرات خود را به شیوه‌ای غیر رسمی و آزاد بیان کنند و به زمینه‌هایی بپردازند که از نظر آن‌ها مهم و قابل ذکر است (برند[5]،2009). مثال: مصاحبه عمیق برای مطالعه موضوعات زیر استفاده می‌شود: 1- نحوه تصمیم گیری افراد.2- ادراکات و باورهای افراد.3- انگیزه افراد برای رفتارهای معین.4-احساسات و هیجانات افراد می‌باشد.

 

 

---

1-Ft Bina & Fari

1- Baliki

1- Tring

1-Britney

1- Brand

 

---

1- Interview Designed

2- Half designed

3-Unstructured

برگرفته از کتاب پژوهش کیفی تالیف دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

انواع مصاحبه

پیوستار مصاحبه‌های پژوهش شامل انواع متفاوتی است که از:

مصاحبه ساختار یافته[1]، نیمه ساختار یافته[2]، بدون ساختار[3] را در بر می‌گیرد.

هر یک از این مصاحبه‌ها برای انواع و حوزه‌های متفاوتی از پژوهش مناسب هستند. برای مثال: چنان که پژوهشگر با استفاده از رویکرد کمی و از طریق مصاحبه به دنبال گردآوری اطلاعات از تعداد کثیر استفاده کنندگان بخش مرجع کتابخانه باشد، مصاحبه طراحی شده انتخاب مناسبی خواهد بود که در طی آن پرسش‌های مشخصی که پاسخ‌های معنی دارند برای کلیه مصاحبه شوندگان به طور یکسان مطرح می‌شود. از سوی دیگر اگر پژوهشگر برای مثال: با استفاده از رویکرد کیفی به دنبال گردآوری اطلاعات در مورد واکنش اعضاء هیئت علمی یک یا چند گروه آموزشی در رابطه با فناوری‌های جدید کتابخانه باشد می‌تواند از مصاحبه عمیق استفاده کند و در طی آن با مطرح کردن موضوع مصاحبه و بدون این که مسیر مکالمه را با برنامه ریزی قبلی به جهت خاصی هدایت کند داده‌های حاصل از جریان آزاد را گردآوری نماید (حریری،1385).

 

---

1- Interview Designed

2- Half designed

3- Unstructured

پیوستار مصاحبه‌های پژوهش شامل انواع متفاوتی است که از مصاحبه ساختار یافته[1]، نیمه ساختار یافته[2]، بدون ساختار[3] را در بر می‌گیرد. هر یک از این مصاحبه‌ها برای انواع و حوزه‌های متفاوتی از پژوهش مناسب هستند. برای مثال: چنان که پژوهشگر با استفاده از رویکرد کمی و از طریق مصاحبه به دنبال گردآوری اطلاعات از تعداد کثیر استفاده کنندگان بخش مرجع کتابخانه باشد، مصاحبه طراحی شده انتخاب مناسبی خواهد بود که در طی آن پرسش‌های مشخصی که پاسخ‌های معنی دارند برای کلیه مصاحبه شوندگان به طور یکسان مطرح می‌شود. از سوی دیگر اگر پژوهشگر برای مثال: با استفاده از رویکرد کیفی به دنبال گردآوری اطلاعات در مورد واکنش اعضاء هیئت علمی یک یا چند گروه آموزشی در رابطه با فناوری‌های جدید کتابخانه باشد می‌تواند از مصاحبه عمیق استفاده کند و در طی آن با مطرح کردن موضوع مصاحبه و بدون این که مسیر مکالمه را با برنامه ریزی قبلی به جهت خاصی هدایت کند داده‌های حاصل از جریان آزاد را گردآوری نماید (حریری،1385).

مصاحبه طراحی شده

 معمولاً سوالاتی برای شرکت کنندگان مطرح می‌شود که دارای یک سلسه پاسخ‌های محدود و مشخص هستند. پاسخ‌های شرکت کنندگان بر اساس طرح از پیش تعیین شده‌ای رمز گذاری می‌شود و معمولاً در مورد آن‌ها تحلیل‌های آماری انجام می‌گیرد. هرچند که خصیصه اصلی پرسش‌های کیفی، تمرکز و ماهیت پدیده‌ها است. مواردی نیز پیش می‌آید که پژوهشگر به گردآوری برخی اطلاعات زمینه‌ای دیگر نیازمند است. اما به طور کلی مصاحبه طراحی شده شیوه رایجی برای گردآوری داده‌ها در پژوهش کیفی نیست. مثال: پژوهشگر به عنوان یک مصاحبه گر سعی می‌کند هنگامی که با افراد متفاوت مصاحبه می‌کند رفتارها و ویژگی‌های مانند (طرز لباس پوشیدن و یا صحبت کردن) مشابه داشته باشد. رفتار و ویژگی‌های مصاحبه گر نیز نسخه برداری می‌شوند. به طور معمول لازم است پژوهشگران با هدف هدایت و آشنایی با روش‌های جمع آوری داده‌ها آموزش‌هایی را دریافت کنند (فوتبانا و فری[1]،2009).

• برخی از ویژگی‌های مصاحبه طراحی شده

1- در این روش مقولاتی که از پیش کد گذاری شده‌اند برای طبقه بندی پاسخ‌ها به کار می رود.

2-مجمو عه ای از سؤال‌های از پیش طرح شده است.

3- در این روش انعطاف پذیزی و تغییر پذیری به حداقل می‌رسد.

4- در این نوع مصاحبه پژوهشگر می‌کوشد که نقشی خنثی ایفا کند.

5- در این نوع مصاحبه سؤال‌ها از قبل تهیه شده‌اند و در یک نظم منطقی مطرح می‌شوند و هر مصاحبه گری همان نظم را در سؤال‌ها رعایت می‌کند.

6- گاهی اوقات که پژوهشگر احساس می‌کند که به کاوش و جستجوی بیش‌تری نیاز دارد، می‌تواند سؤال‌های تکمیلی را مطرح کند.

مصاحبه نیمه ساختار یافته

در مصاحبه نیمه ساختار یافته پژوهشگر فهرستی از پرسش‌های یا صرفاً موضوع‌های اصلی پژوهش مورد نظر را تهیه می‌کند که این فهرست برگه راهنمای مصاحبه خوانده می‌شود. برگه راهنمای مصاحبه صرفاً مشخص کننده موضوع‌های است که مصاحبه آن‌ها را پوشش خواهد داد و مصاحبه گر الزامی به رعایت ترتیب در مطرح کردن پرسش‌ها بر طبق برگه راهنمای مصاحبه ندارد. مصاحبه شوندگان نیز در پاسخگویی به این موضوع‌ها و پرسش‌های باز از آزادی و اختیار کافی برخوردار است. امتیاز اصلی مصاحبه این است که فرایند کسب اطلاعات از مصاحبه شوندگان را تحت کنترل دارد در دنبال کردن مسیرهای تازه‌ای که با توجه به پاسخ‌های مصاحبه شوندگان پیش می‌آید از آزادی لازم برخوردار است (بلیکی[2]،2014).

• انواع مصاحبه‌های نیمه ساختار یافته

 1-مصاحبه متمرکز: در این روش پس از ارائه یک فیلم یا برنامه رادیویی اثر آن روی مصاحبه شوندگان مطالعه می‌شود و داده‌ها با داده‌های حاصل از تحلیل محتوای رسانه عرضه شده مقایسه می‌شوند.

2-نیمه استاندارد: برای بازسازی نظریه ذهنی که مصاحبه شونده در مورد موضوع تحت مطالعه انجام می‌دهد.

3- مسأله مدار: گردآوری داده‌ها زندگی نامه‌ای در رابطه با یک مساله ویژه امکان پذیر می‌شود.

 4-خبره: مصاحبه شونده به سبب خبرگی در یک حوزه فعالیتی خاص مورد توجه قرار می‌گیرد.

 5-قوم نگاشتی: در عین حال که مکالمه‌ها دوستانه هستند در محیط میدانی انجام می‌شوند (ترینگ[3]،2013).

ویژگی‌های این مصاحبه: سؤالات از پیش طراحی نشده است، مقوله از پیش تعیین شده برای طبقه بندی پاسخ‌ها وجود ندارد، برای جستجوی تفاسیر، معانی، وقایع و موقعیت‌ها از دیدگاه مردم بکار می رود و یادداشت برداری در حین مصاحبه ممکن است.

• برخی از ویژگی‌های مصاحبه نیمه ساختار یافته

1- در این نوع مصاحبه پژوهشگر یک راهنما کلی یا فهرست بررسی تهیه می‌کند.

2- روش کاوش در این نوع مصاحبه خیلی مفید است یعنی در حالی که ساختار کلی مصاحبه برای همه شرکت کنندگان یکسان است اما مصاحبه کننده می‌تواند در مواقع لزوم سؤال‌های دیگری بپرسد.

3- پژوهشگران این روش را بیشتر می‌پسندند چون با داشتن مجموعه روشنی از رهنمودها احساس راحتی بیشتری می‌کنند.

مصاحبه بدون ساختار

مصاحبه بدون ساختار یکی از متداول‌ترین شیوه‌های گردآوری داده‌ها در پژوهش کیفی انجام مصاحبه عمیق می‌باشد. از آن جا که پژوهشگر کیفی به دنبال ادراک معنایی است که افراد از دیدگاه خود به زندگی و وقایع جاری آن می‌دهند، استفاده از مصاحبه به عنوان روش متداولی برای گردآوری داده‌ها کاملاً طبیعی به نظر می‌رسد. در مصاحبه عمیق، مصاحبه گر با مطرح کردن موضوع مکالمه شرکت کنندگان را به صحبت در رابطه با موضوع مطرح شده ترغیب می‌کند. و بر اساس آنچه مصاحبه شوندگان در جریان مصاحبه مطرح می‌کند سؤالات بعدی خود را شکل می‌دهد. این نوع مصاحبه جنبه تعاملی دارد و مستلزم آن است که مصاحبه گر از مهارت‌های مصاحبه به شیوه مکالمه‌ای بر خوردار باشد (سرمد،1380). مصاحبه بدون ساختار (عمیق) زمانی بکار می رود که ما بخواهیم صداها، داستان‌های افراد شرکت کننده را درک کنیم. همچنین این روش برای بررسی موضوعات حساس مانند روابط جنسی، سقط جنین، خشونت خانگی مفید است. به اعتقاد برتین[4]، (2008) نیز به کار بردن واژه آزاد در مورد مصاحبه‌های کیفی اندکی گمراه کننده است و هیچ مصاحبه‌ای نمی‌تواند به کلی فاقد ساختار باشد که در این صورت هیچ تضمینی وجود نخواهد داشت که داده‌ها گردآوری شده برای پاسخگویی به مساله پژوهش مناسب باشند.

 مزایای مصاحبه بدون ساختار

مصاحبه بدون ساختار (عمیق) از امتیازات چندی برخوردار است که از جمله می‌توان به مزایایی کلی مصاحبه‌های رو در رو اشاره کرد. به طور کلی سرعت و کیفیت نسبی مصاحبه‌های رو در رو می‌تواند فرایند گردآوری داده‌ها از لحاظ حوزه‌های مورد اکتشاف و همچنین از نظر هدایت مسیر مذاکره از انعطاف پذیری قابل ملاحظه‌ای بر خوردار سازد. و به هر دو طرف امکان می‌دهد معانی پرسش‌ها و پاسخ‌ها را به خوبی دریابند. در مصاحبه نوعی شراکت ضمنی وجود دارد که سایر شیوه‌های گردآوری اطلاعات غالباً فاقد آن هستند. هرگونه سوء تفاهم از سوی مصاحبه گر یا مصاحبه شونده می‌تواند به سرعت مشخص و برطرف شود. در مصاحبه بدون ساختار شرکت کنندگان می‌توانند نظرات خود را به شیوه‌ای غیر رسمی و آزاد بیان کنند و به زمینه‌هایی بپردازند که از نظر آن‌ها مهم و قابل ذکر است (برند[5]،2009). مثال: مصاحبه عمیق برای مطالعه موضوعات زیر استفاده می‌شود: 1- نحوه تصمیم گیری افراد.2- ادراکات و باورهای افراد.3- انگیزه افراد برای رفتارهای معین.4-احساسات و هیجانات افراد می‌باشد.

 

 

---

1-Ft Bina & Fari

1- Baliki

1- Tring

1-Britney

1- Brand

 

---

1- Interview Designed

2- Half designed

3-Unstructured

برگرفته از کتاب پژوهش کیفی تالیف دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

مفهوم مصاحبه

 مصاحبه رویکردیست که امروز، به عنوان گفتگو و مکالمه و تفسیر معنای آن مورد تاکید قرار می‌دهد، در واقع مصاحبه پژوهشی را به حوزه علوم انسانی نزدیک‌تر ساخته است. آنچه که امروزه در مورد مصاحبه تازگی دارد استفاده گسترده از آن به صورت یک شیوه انعطاف پذیر پژوهشی در مطالعات کیفی است. مصاحبه می‌تواند برای آگاه سازی پژوهشگر از دیدگاه‌های افراد، چگونگی شکل گیری ادراکات مشترک آن‌ها و آگاهی از انگیزه‌های تصمیم گیری‌ها و ادراک تجارب ویژه آنان شیوه مناسبی باشد. مصاحبه امکان مذاکره در مورد وقایع گذشته و آینده را نیز فراهم می‌کند و این ویژگی گذشته و یا آیندنگر آن دنیایی از تجارب را به روی مصاحبه گر می‌گشاید که از طریق روش‌های مانند مشاهده، قابل دستیابی نیست.

 مصاحبه ابزاری متداول برای جمع آوری اطلاعات از طریق تعامل مستقیم کلامی میان مصاحبه گر و مصاحبه شونده است. مهم‌ترین مزیت مصاحبه قابلیت سازگاری آن است. مصاحبه می‌تواند برای آگاه سازی پژوهشگر از دیدگاههای افراد، چگونگی شکل گیری ادراکات مشترک آنها و آگاهی از انگیزه‌های تصمیم گیریها و ادراک تجارب ویژه آنان شیوه مناسبی باشد. نوع مصاحبه که پژوهشگر انتخاب می‌کند به اهداف تحقیق بستگی دارد (هومن،1391).

مصاحبه می‌تواند بصورت فردی و گروهی و برای سه هدف انجام شود:

1- مصاحبه می‌تواند پیش از شروع فرآیند اصلی پژوهش به عنوان یک ابزار برای شناسایی متغیرها و روابط آنها و پیشنهاد فرضیه‌ها به کار رود.

 2- مصاحبه می‌تواند ابزار اصلی تحقیق باشد و با فراهم کردن امکان، دسترسی به آگاهی، اطلاعات، نگرش و عقاید فرد به آنچه درون ذهن افراد است دسترسی پیدا کند.

3- مصاحبه به عنوان مکمل سایر ابزارها در یک پژوهش در حال انجام مورد استفاده قرار می‌گیرد و امکان دنبال کردن نتایج غیره منتظره یا بررسی عمیق‌تر انگیزه‌ها را ممکن سازد.

نکته مهم در مورد مصاحبه این است که از طریق مصاحبه تنها به گفته‌های مصاحبه شوندگان می‌توان دسترسی پیدا کرد و اطلاع از عمل و کنش‌های آن‌ها در شرایط مختلف تنها از طریق مشاهده امکان پذیر می‌گردد. مصاحبه امکان مذاکره در مورد وقایع گذشته و یا وقایع آینده را نیز فراهم می‌کند و این ویژگی گذشته و یا آینده نگر آن دنیای از تجارب را به روی مصاحبه گر می‌گشاید که از طریق روش‌های مانند مشاهده، قابل دستیابی نخواهد بود (فردریک[1]،2013).

هدف و مدت زمان مصاحبه

 هدف پژوهشگر یافتن معانی مشترک است که افرادی که با هم زندگی و یا کار می‌کنند از یک موضوع و موقعیت دارند. مصاحبه می‌تواند برای اهداف تجاری، دستیابی به عقاید سیاسی، دلایل درمانی و یا دستیابی به داده‌های برای تحلیل فعالیت‌های تحصیلی یادگیرندگان به کار رود. مدت زمان مصاحبه از چند دقیقه تا چند روز متفاوت است. باید توجه داشته باشیم که مصاحبه در پژوهش کیفی اساساً چیزی بیش از سؤال و پاسخ ساده است و داده‌های عمیقی در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد. مصاحبه‌های کیفی همیشه زمان بر هستند و گاهی امکان جمع آوری داده‌ها در یک جلسه امکان ندارد. پیشنهاد می‌شود برای هر مرحله از مصاحبه بین یک تا یک و نیم ساعت وقت مصاحبه گرفته شود. اما توجه داشته باشید که اکثر افراد بعد از نیم ساعت تا 45 دقیقه خسته می‌شوند.

مراحل تدوین و اجرای تحقیق با روش مصاحبه

 در زیر به مراحل به کار بستن مصاحبه در تحقیقات مربوط به تعلیم و تربیت اشاره می‌شود:

1- تبیین نمودن هدف تحقیق 2- انتخاب نمونه 3- طراحی نمودن شیوه و ساختار مصاحبه 4- تدوین سؤالات مصاحبه 5- انتخاب و آموزش مصاحبه گران 6- انجام یک مصاحبه مقدماتی 7- انجام مصاحبه‌های اصلی 8- تجزیه و تحلیل داده‌ها جمع آوری شده

برگرفته از کتاب روش پژوهش کیفی.تالیف دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

---

1-Fredrick

انواع مشاهده

 مشاهده را به طور کلی به 5 دیدگاه به شرح زیر طبقه بندی شده است:

1- مشاهده مخفی[1] در مقابل مشاهده آشکار: مشاهده تا چه حدی برای مشاهده شوندگان معلوم و آشکار است؟

2- مشاهده غیر مشارکتی[2] در مقابل مشاهده مشارکتی: مشاهده گر تا چه حدی نقش یک عضو فعال را در محیط مورد مشاهده به عهده گرفته است؟

3- مشاهده نظامند[3] در مقابل مشاهده غیر نظامند: مشاهده تا چه حد از پیش طراحی شده است یا تا چه حد انعطاف پذیر بوده و از فرایندها تأثیر می‌پذیرد؟

4- مشاهده محیط‌های طبیعی در مقابل محیط‌های ساختگی: آیا مشاهده در محیط طبیعی انجام می‌گیرد یا تعاملات مورد مشاهده به منظور قابلیت مشاهده بهتر به مکان خاصی مانند آزمایشگاه منقل شده است؟

5-مشاهده خود در مقابل مشاهده دیگران: بیشتر موارد تحت مشاهده معمولاً دیگران هستند، اما پژوهشگر تا چه حد مشاهده بازتاب‌های خود را نیز به منظور ارتباط دادن هر چه بیشتر تغییر مشاهدات به زمینه و بستر آن‌ها مورد توجه قرار داده است؟ (فردریش [4]،1973 به نقل از فلیک[5]،2015).

5. در یک طبقه بندی دیگر انواع مشاهده به صورتی که در زیر به آن اشاره شده است طبقه بندی شده است:

1- مشاهده ساختار یافته: در رویکردهای کمی بیشتر از مشاهده ساختار یافته استفاده می‌شود. بنابراین برنامه مشاهده از پیش تنظیم می‌شود. مشاهده ساختاری مبتنی بر مقولات از پیش تعیین شده است که رفتارها را به قسمت‌های کوچک تقسیم می‌کند. در این روش با تمرکز روی واحدهای کوچکتر رفتاری تصور بزرگ را از دست می‌دهیم اما ثبت و تحلیل داده‌ها در این روش آسان‌تر و استاندارد شده تر است.

2- مشاهده بدون ساختار: رویکردهای کیفی به مشاهده، بیشتر بدون ساختار هستند. در این مورد پژوهشگر از مقولات و طبقه بندی‌های از پیش تعیین شده استفاده نمی‌کند و مشاهدات را در یک روش بازتر و طبیعی‌تر انجام می‌دهد. در این تکنیک برای ثبت داده‌ها، رفتار به عنوان جریانی از اعمال و وقایعی که به طور طبیعی آشکار می‌شود در نظر گرفته می‌شود.

وقتی راهبرد مشاهده بدون ساختار است، فرآیند مشاهده نوعاً از طریق مجموعه‌ای از فعالیت‌های متفاوت تکوین می‌یابد که با انتخاب یک جایگاه برای دستیابی به داده‌ها آغاز شده و سپس با مشاهده و ثبت ادامه می‌یابد. همان طور که مطالعه ادامه می‌یابد ماهیت آن تغییر می‌کند و معمولاً مشخص شدن تمرکزات در طی پژوهش منجر به تدوین سؤال‌های پژوهشی واضح‌تر می‌شود. داده‌های به دست آمده از مشاهده تا زمانی جمع آوری می‌شود که اشباع نظری صورت گیرد. برای تعیین میزان درجه ساختاری مشاهده در هر تحقیق باید به چهار سؤال پاسخ داده شود:

 1- پژوهشگر واقعاً علاقمند به مشاهده چه چیزی است؟

2- مشاهدات چگونه ثبت می‌شوند؟

3- برای اطمینان از درستی مشاهدات پژوهشگر از چه رویکردهای استفاده خواهد کرد؟

 4- رابطه بین مشاهده و گروه مشاهده چگونه باید باشد؟

مشاهده بدون ساختار می‌تواند به صورت طبیعی (غیر مشارکتی) و یا مشاهده مشارکتی باشد که در ادامه به توضیح آن‌ها می‌پردازیم.

• مشاهده طبیعی[6]: در این روش داده‌ها توسط پژوهشگری که با افراد مورد مشاهده تعامل ندارد ثبت می‌شود. پژوهشگر بدون انجام گفتگو و فعالیت‌های مشترک با افراد مورد مشاهده نگاه می‌کند و گوش می‌دهد. مشاهده گر رفتار افراد مورد مشاهده را دستکاری و تحریک نمی‌کند و مشاهده از پیش و بر اساس اهداف پژوهش برنامه ریزی نمی‌شود (چاوا[7]،2012).
• مشاهده مشارکتی: یکی از رایج‌ترین روش‌ها برای جمع آوری داده‌های کیفی مشاهده مشارکتی است. سطح مشارکت پژوهشگر از یک گفتگوی کوتاه تا ماه‌ها کار با شرکت کنندگان در نوسان است. و به پژوهشگر امکان تعاملات با معنی با شرکت کنندگان را می‌دهد (شیرانی،1389). برای مثال "راسل"[8] از مشاهده مشارکتی و دیگر روش‌ها برای یادگیری معانی فرهنگی آوازهای خلق شده توسط افراد که در مناطق خیلی سرد آمریکای شمالی زندگی می‌کردند استفاده کرد. مشارکت راسل در زندگی اجتماعی این افراد شامل شام خوردن با آنان و تعامل با آنان در موقعیت‌های مختلف بود.

 

---

1 - See hidden

2- Non-Participatory View

3- Systemic View

1- Fredrish

2- Flick

1- Normal look

2- Chava

Russell-1

برگرفته از کتاب پژوهش کیفی: دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

مشاهده در پژوهش کیفی

مشاهده از روش‌های جمع آوری اطلاعات است که در آن رفتار مشخص موجودات زنده، اشیاء، یا پدیده‌ها با استفاده از ویژگی‌های گوناگون آنها ملاحظه و ثبت می‌شود. منظور از مشاهده، ثبت دقیق تمام جوانب، بروز حادثه یا رفتار و گفتار فرد، از راه حواس یا سایر داده‌های ادراکی می‌باشد. مشاهده نه فقط یکی از اولین و اساسی‌ترین شیوه‌های پژوهش است بلکه در کنار سایر روش‌ها مانند طرح‌های تجربی، مصاحبه و ... نیز می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد (رضویه،1392).

مشاهده منظم در تحقیق ضروری است بنابراین مشاهده باید:

1- به هدف تحقیق مربوط باشد.

2- برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنظیم شده باشد.

3- بطور دقیق و منظم ثبت شود.

4- میزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسی باشد.

مشاهده عبارت از: ملاحظه پدیده‌ها غالباً به وسیله بعضی ابزارها و ثبت این ملاحظات برای منظورهای پژوهشی است در واقع اصلی‌ترین روش گردآوری اطلاعات در مورد پدیده‌های مربوط به کلیه زمینه‌های علمی، مشاهده بوده است.

مشاهده فقط روی افراد متمرکز نمی‌شود بلکه می‌تواند روی یک مکان یا جایگاه اجتماعی هم متمرکز شود با تمرکز روی یک مکان شما می‌توانید مشاهده کنید که چگونه افراد از فضا، جایگاه اجتماعی استفاده می‌کنند. مثال: ممکن است پژوهشگر چیدمان یک مؤسسه را برای معرفی نحوه‌ای که در این چیدمان روی دسترسی به افراد و کارکنان تأثیر می‌گذارد مشاهده کند. برای مثال اگر شما بخواهید تعامل افراد را در ایستگاه اتوبوس را به تنهایی مشاهده کنید. مانند طول و عرض ایستگاه و یا تمیز بودن یا نبودن آن و یا تعداد افرادی که در ایستگاه ایستاده‌اند. سطح دوم مشاهده، آن چیزی که در اطراف ایستگاه وجود دارد مانند فروشگاه‌ها، روزنامه فروشی‌ها آنگاه ممکن است نحوه تعامل مردم را مشاهده کنید. شما ممکن است به نحوه نشستن افراد در ایستگاه توجه کنید مانند این که چه کسانی در ایستگاه می‌نشینند آیا افراد که نشسته‌اند در تعامل خاصی با یکدیگرند؟ این روش به شما کمک می‌کند که رفتار افراد را درون جایگاه و زمینه اجتماعی مطالعه کنید (سرمد،1380). تمرکز رایج مشاهده، روی توصیف مردم و اعمال آنان و موقعیت‌ها یا مکان‌ها است هدایت یک مشاهده و آماده شدن برای مشاهده و فرایند ثبت مشاهدات از طریق یادداشت‌های میدانی و یادداشت‌های روزانه میدانی مورد توجه قرار می‌گیرد. مشاهده نه تنها به عنوان روشی برای جمع آوری داده‌ها بلکه به عنوان روشی پژوهشی نیز به شمار می رود. در روش مشاهده، پژوهشگر به مشاهده دقیق و منظم رفتارها و صحبتهای دیگران می‌پردازد و آنچه را که آنان می گویند و یا انجام می‌دهند ثبت می‌کند. کاربردهای مختلف مشاهده از جمله این که:

 1- پژوهشگر این امکان را پیدا می‌کند تا به طور منظم رفتار، اعمال و تعاملات افراد را مشاهده و ثبت می‌کند.

2- پژوهشگر را توانمند می‌سازد تا به توصیف دقیقی از جایگاه‌های اجتماعی یا وقایع به منظور توصیف رفتار مردم در درون زمینه اجتماعی فرهنگی دست یابد.

3- برای درک و فهم و تفسیر رفتارهای فرهنگی به کار می رود.

برگرفته از کتاب پژوهش کیفی تالیف دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

ویژگی اصلی پژوهش کیفی

انتخاب صحیح نظریه‌ها و روشهای مناسب با به رسمیت شناختن و تحلیل دیدگاه‌های مختلف تأثیر محققان بر تحقیقشان به منزله بخشی از فرایند تولید دانش و تنوع رویکردها و دانش‌ها است (فلیک[1]،2015).

کیرک و میلر[2] (1986) نیز پژوهش کیفی را رویکردی در علوم اجتماعی می‌دانند که اساساً متکی به مطالعه افراد در محیط خود آن‌ها است و تعامل با افراد را به زبان خود آن‌ها و تحت همان شرایطی که در آن قرار دارند، مد نظر قرار می‌دهد. الی[3] (1999) با ادغان به این که ارائه تعریف از پژوهش کیفی کار ساده‌ای نیست، به ذکر مشخصات اصلی پژوهش کیفی پرداخته‌اند و در واقع پژوهش کیفی را با ویژگی‌های زیر تعریف کرده‌اند:

1- رویدادهای زمانی می‌توانند به خوبی ادراک شوند که در همان زمینه و بستری که اتفاق افتاده‌اند مورد مطالعه قرار می‌گیرند.

2- زمینه و محیط مطالعه ساختگی نیست و پژوهش در محیط طبیعی انجام می‌گیرد. در پژوهش کیفی هیچ موردی از پیش تعریف شده و مسلم نیست.

3- پژوهشگر کیفی از طریق گفتگو با افراد مورد مطالعه و از خلال کلمات و کنش‌ها با دیدگاه‌های آن‌ها آشنا می‌شود.

4-پژوهشگران کیفی تجربه پژوهشی را نه در قالب متغیرهای مجزا، بلکه با تمامیت آن و به صورت یکپارچه در نظر می‌گیرند. هدف پژوهش کیفی ادراک تجربه پژوهشی به عنوان یک کل واحد است.

5- رویکرد کیفی شامل روش‌های مختلفی است که برای موارد یاد شده مناسب هستند و روش عمومی واحدی برای مطالعه کیفی وجود ندارد.

• پژوهشگر کیفی برای گردآوری داده‌ها عموماً از سه شیوه استفاده می‌کنند:

1-مشاهده همراه با مشارکت: که در گردآوری داده‌ها به منظور فهم و درک رفتار طبیعی انسان‌ها در شرایط عادی بکار می رود. 2- مصاحبه: ژرفاگر که در گردآوری داده‌ها مربوط به زندگی نامه‌های افراد، نگرش‌ها و تجربه‌های شخصی آنهاست.

3-روشی که در گردآوری داده‌ها درباره هنجارهای فرهنگی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

برگرفته از کتاب پژوهش کیفی تالیف دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

 

 

---

1-  Flick

2- Kirk and Miller

3- Eli

ماهیت پژوهش کیفی چیست؟

کلید فهم پژوهش کیفی بر این عقیده مبتنی است که معانی به لحاظ اجتماعی در تعامل با دنیای خارج ساخته می‌شوند. از دیدگاه پژوهشگران کیفی دنیا یا واقعیت، ثابت، منفرد یا منطبق بر پدیده‌های قابل اندازگیری پژوهش کمی نیست. در عوض ساختارها و تفاسیر چندگانه‌ای از واقعیت وجود دارند که بی ثبات بوده و در طول زمان تغییر می‌کنند. پژوهشگر کیفی به درک این تفاسیر چندگانه در یک مقطع زمانی و در یک زمینه خاص علاقمند است و در صدد درک فهم و یادگیری تجربه افراد و معانی تجارب مختلف برای آنان و تعامل آنان با دنیای اجتماعی هستند. پژوهش کیفی به شما اجازه می‌دهد که موضوعات را از چشم انداز شرکت کنندگان در مطالعه معرفی کنید و معانی و تفاسیری را که آنان به رفتار، وقایع و اشیاء می‌دهند بفهمند. مثال درک و فهم تجربه افراد از یک بیماری یا ناتوانی، یا معرفی هنجارهای فرهنگی و اجتماعی و یا تجربه افرادی که از خدمات بهداشتی استفاده می‌کنند (هنینگ[1]،2014). در پژوهش کیفی ممکن است به دنبال یافتن پاسخ این سؤال باشید که چگونه جنبه‌های سیاسی و اجتماعی یک موقعیت، روی شکل گیری واقعیت اثر می‌گذارد یعنی به چه شیوه‌ای عوامل زمینه‌ای بزرگتر بر نحوه ساخت واقعیت توسط افراد اثر می‌گذارد؟

تنوع و پیچیدگی موجود در پارادیم ها، راهبردها و روش‌های پژوهش کیفی توافق بر روی یک تعریف واحد از این رویکرد پژوهشی را دشوار می‌سازد. چرا که پژوهش کیفی خود یک مفهوم واحد و مجرد نیست (بیابانگرد،1382).

برای تحلیل داده‌های کیفی در صورت لزوم تنها از روش آمار توصیفی استفاده می‌شود گردآوری داده‌ها در پژوهش کیفی به شیوه‌های گوناگون انجام می‌گیرد و پژوهشگر با توجه به مساله پژوهش و راهبردی که برای اجرای پژوهش انتخاب کرده است. علاوه بر داده‌های که با استفاده از روشهای فوق گردآوری می‌شود، یادداشت‌های پژوهشگر کیفی در جریان پژوهش شامل توصیف رخدادها، محیط، رفتارها و.. بخش مهمی از دادهای پژوهش کیفی محسوب می‌شوند (حسن زاده،1392).

 پژوهش کیفی: فعالیتی است که جایگاه مشاهده گر را در جهان تعیین می‌کند و شامل مجموعه‌ای از شیوه‌های عمل مادی و تفسیری می‌شود که جهان را قابل مشاهده می‌سازد.

برگرفته از کتاب پژوهش کیفی  تالیف دکتر سیده مرضیه موسوی بیدله

 

---

1-Hinging